وَ إِنْ تَعْجَبْ و اگر عجب مىدارى اى محمد ص از ناگرويدن كافران بدلائل وحدت فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ پس شگفت است قول ايشان يعنى جاى آنست كه متعجب شوند از سخن ايشان مىگويند أَ إِذا كُنَّا تُراباً آيا آن وقت كه ما باشيم خاك يعنى بعد از مرگ كه ما خاك شده باشم أَ إِنَّا آيا ما لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ باشيم در آفرينش نو يعنى باز ما را زنده گردانند و محل تعجب آنست كه ايشان خداى را خالق آسمان و زمين مىدانستند بعد از آنكه هيچ اثر از آنها نبود ، و هيچ فكرى نمىكردند كه هر كه بر ابداء قادر باشد بر اعاده نيز قادر تواند بود شعر آنكه پيدا ساختن كارش بود * زندگى دادن چه دشوارش بود أُولئِكَ الَّذِينَ آن گروه آنانند كه ايشان كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ نگرويدند به پروردگار خود به جهت ناگرويدن ايشان بقدرت او بحشر و نشر وَ أُولئِكَ الْأَغْلالُ و آن گروه‌اند كه غلها فِي أَعْناقِهِمْ در گردن‌هاى ايشان است يعنى مقيداند باغلال ضلال و ايشان را اميد خلاصى نيست تا روز قيامت غل آتشين بر گردن ايشان نهند و علامت كفّار در دوزخ اين باشد وَ أُولئِكَ و آن گروه أَصْحابُ النَّارِ ملازمان آتش دوزخ‌اند هُمْ فِيها ايشان در آن آتش خالِدُونَ جاويدانند در خبر است كه چون حضرت رسالت پناه صلى اللّه عليه و سلّم كفّار را وعيد عذاب كرد و تخويف و تهديد نمود نضر بن حارث و اشباه او استعجال عذاب مىكردند بر سبيل استهزاء حق سبحانه مىفرمايد كه وَ يَسْتَعْجِلُونَكَ و طلب تعجيل مىكنند از تو بِالسَّيِّئَةِ به عقوبتى كه خداى ايشان را مقرر كرده قَبْلَ الْحَسَنَةِ پيش از عاقبت حق سبحانه عذاب استيصال را ازين امت صرف كرده و تعذيب مكذبان آن حضرت عليه الصلاة و السلام را تاخير فرموده و تا روز قيامت افگنده آن تاخير حسنه است و اين استيصال ، سيّئه و كافران استعجال عذاب استيصال مىكردند قبل از احسان الهى بر ايشان بتاخير آن و عجب است از ايشان كه عذاب مىطلبند وَ قَدْ خَلَتْ و حال آنكه گذشته است مِنْ قَبْلِهِمُ الْمَثُلاتُ پيش از ايشان عقوبتها بر مكذبان چون خسف و مسخ و رجفه و ايشان دانسته‌اند پس چرا از ان اعتبار نمىگيرند و براى خود مثل آن مىطلبند ؛ وَ إِنَّ رَبَّكَ و به درستى كه پروردگار تو لَذُو مَغْفِرَةٍ هرآئينه خداوند آمرزش است لِلنَّاسِ براى مردمان يعنى كافران هم اگر ايمان آرند و تصديق حق كنند خداى تعالى بيامرزد ايشان را عَلى ظُلْمِهِمْ با وجود ظلمى كه داشته‌اند يعنى كفر چه ايمان هادم جرائم كفر است وَ إِنَّ رَبَّكَ و به درستى كه آفريدگار تو لَشَدِيدُ الْعِقابِ هرآئينه سخت عقوبت است بر كافران كه اگر مصر باشند بر كفر و تكذيب و گفته‌اند ذو مغفرت است بر مؤمن به توبه و استغفار و سخت عقوبت است بر كافران بانكار و استكبار و محققان برانند كه تمهيد قواعد خوف و رجاء درين آيت است مىفرمايد كه آمرزنده است تا از رحمت او نااميد نشوند و عقوبت‌كننده است تا از هيبت او ايمن نباشند و در حديث آمده كه اگر عفو خداى نبودى عيش هيچ احدى گوارنده نه‌شدى و اگر وعيد حق تعالى نبودى همه كس تكيه بر عفو كرده از عمل بازماندى بيت ز حق مىترس تا غافل نه‌گردى * مشو نوميد تا بددل نگردى